Autor: WBP w Olsztynie

Artykuł Izabeli Lewandowskiej pt. „Szkoły z polskim językiem nauczania na Warmii okresu międzywojennego – propozycja szlaku turystyczno-kulturowego” w książce „Patriotyczny obowiązek” prezentuje szkoły mniejszości polskiej w Prusach Wschodnich w latach 1929-1930. Jak pisze autorka w streszczeniu: „Powstało ich wówczas 15. Artykuł skupia się nie na historii szkolnictwa polskiego, ale na opisie obiektów, które funkcjonują do dnia dzisiejszego, pamięci o budynkach i nauczycielach, oraz o formach upamiętniania w okresie powojennym i współcześnie. Ważną częścią tekstu jest propozycja szlaku turystyczno-kulturowego, który łączyłby miejscowości, w których istniały szkoły polskie przed II wojną światową”.

W 1955 r. ukazała się niewielka książeczka olsztyńskiego historyka Andrzeja Wakara poświęcona szkole polskiej na Warmii i Mazurach. Na tle stosunków społecznych XIX w. autor omówił proces wynaradawiania ludności polskiej. Wśród czterech głównych narzędzi, obok urzędów, wojska i kościoła, wymienia właśnie szkołę. To tam trwała szczególna batalia o zachowanie języka polskiego, w którą zaangażowali się Mrongowiusz, Gizewiusz, Giersz, Sembrzycki, Liszewski i Kętrzyński. Tym postaciom Wakar poświęca najwięcej miejsca. Z działaczy okresu międzywojennego wyróżnił natomiast Jerzego Lanca – nauczyciela z Piasutna na Mazurach.

Dokładnie dekadę temu, w ramach obchodów 80-lecia szkół polskich na Warmii południowej, powstała książka o szkołach tworzonych przez miejscowych Warmiaków przy wsparciu Polaków z innych części kraju. W tym jubileuszowym wydawnictwie, autorzy nie tylko przypominają nauczycieli i rodziców dbających o polskie kształcenie dzieci na Warmii, ale przede wszystkim porządkują dotychczasową wiedzę na temat szkolnictwa w tej części regionu. Proponują także czytelnikom materiały metodyczne oraz scenariusze inscenizacji i lekcji regionalnych. Ciekawy jest też wybór wierszy do pracy pedagogów  oraz gotowy test wiedzy o polskim szkolnictwie z okresu międzywojennego.  A oto fragment o szkole w Giławach.

Szkoła to nie tylko budynek, ławki i sprzęty szkolne. To przede wszystkim ludzie. Doskonałym uzupełnieniem publikacji naukowych o szkolnictwie polskim na Warmii jest zbiór wspomnień oraz relacji uczniów i ich nauczycieli, ale też pamiętnikarskie zapisy działaczy oświatowych, organizatorów placówek dla dzieci młodszych i starszych, rodziców, a nawet pomocy domowych posyłających dzieci na nauki. W opracowaniu Romana Marchwińskiego znaleźć można też interesujący dodatek: wykazy uczniów uczących się w każdej z warmińskich szkół.