Kto to Warmiak?

Anna Szyfer, Warmiacy. Studium tożsamości, SAWW, Poznań 1996.

Kim jest Warmiak? Jak w perspektywie historycznej kształtowała się tożsamość warmińska? Czym była świadomość narodowa dla mieszkańców wspólnego terytorium Warmii, krainy etnicznie złożonej: prusko-polsko-niemieckiej? Dlaczego konieczność opowiedzenia się za jedną z państwowości okazała się dla Warmiaków tak skomplikowana? Te i wiele innych pytań postawiła sobie Anna Szyfer w książce pt. „Warmiacy”. Podejmując próbę zdefiniowania warmińskości posłużyła się ona wieloma cennymi źródłami zamieszczonymi w tej publikacji. M.in. znajdziemy tu liczne wypowiedzi mieszkańców, w tym nauczycieli szkół polskich, uczniów i ich rodzin. W aneksie natomiast, poza szkołami, wymieniono polskie przedszkola, biblioteki, koła śpiewu, organizacje harcerskie, towarzystwa, kluby czy bank, aktywne w okresie międzywojennym na Warmii.

Polscy bibliotekarze

Jan Wróblewski, „Bibliotekarze spod znaku Rodła”, WBP, Olsztyn 1989.

Nie ma szkoły bez książek. W 1933 roku na Warmii miała miejsce szeroko zakrojona akcja biblioteczna, której celem była organizacja Centralnej Biblioteki Polskiej w Niemczech – Oddział Prusy Wschodnie. W jej efekcie rozlokowano sieć małych bibliotek w pierwszej kolejności tam, gdzie istniały już polskie szkoły i przedszkola. Kierownikiem Oddziału został Paweł Jasiek, który nadzorował też dobór literatury i szkolenia dla bibliotekarzy. O promocji czytelnictwa na Warmii oraz o ofiarnej pracy polskich bibliotekarzy pisał Jan Wróblewski w swojej książce pt. „Bibliotekarze spod znaku Rodła”. W niej znajdziemy m.in. wypowiedzi Otylii Tesznerówny-Grothowej z biblioteki w Nowej Kaletce (później w Olsztynie), Marii Kensbok ze Skajbot, Otylii Hofmannówny z Woryt i Plusek oraz Marii Preyłowskiej z Unieszewa.

Cenne rękopisy

„MATERIAŁY PAMIĘTNIKARSKIE w zbiorach Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Ketrzyńskiego”, oprac. Zbigniew Fras, INFORMATOR Ośrodka Badan Naukowych nr 37, Olsztyn 1986.

W 1986 r. ukazała się cenna dla badaczy historii międzywojennej Warmii i Mazur praca w opracowaniu Zbigniewa Frasa pt. „Materiały pamiętnikarskie w zbiorach OBN”. Informator zawiera bowiem indeksowany spis kilkuset rękopisów, oryginalnych dokumentów, wspomnień, ankiet oraz nigdzie nie publikowanych wypowiedzi osób, w tym działaczy i nauczycieli w szkołach polskich. Większość tego zasobu Zbiorów Specjalnych Biblioteki OBN i Polskiego Towarzystwa Historycznego, to efekt akcji konkursowych na wspomnienia z początku XX wieku. Rzadkie i tym cenniejsze są zapiski z okresu plebiscytów i sprzed II wojny światowej. W książce znaleźć można wiele informacji o unikatowych źródłach, jak np. dokument R-615 „Paweł Jasiek” (o pracy społecznej kierownika szkoły polskiej w Purdzie), albo R-130 „Relacje dotyczące szkolnictwa polskiego na Warmii w okresie międzywojennym, zebrane i opracowane…”.

Wystawa objazdowa

Na stronie internetowej Muzeum „Dom Gazety Olsztyńskiej” w Olsztynie znajduje się informacja o możliwości wypożyczenia wystawy objazdowej pt. „Przyznając się do polskości. Szkoły polskie na Warmii i Mazurach (1929-1939)”. Ekspozycja składa się z dziesięciu plansz, na których zaprezentowano archiwalne fotografie z życia polskich placówek oświatowych. Zdjęcia przestawiają uczniów i nauczycieli, zarówno we wnętrzach klas, jak i w plenerze, m.in. podczas zajęć dodatkowych. Do wystawy przygotowano niewielką, ale istotną broszurkę informacyjną. Autorka – Małgorzata Strzyżewska – opisała w niej kontekst historyczny powstawania i funkcjonowania szkół polskich w Prusach Wschodnich. Zachęcamy do skorzystania z oferty Muzeum.

Małgorzata Strzyżewska, Przyznając się do polskości. Szkoły polskie na Warmii i Mazurach (1929-1939), wystawa w Domu „Gazety Olsztyńskiej”, Dom „Gazety Olsztyńskiej”. Oddział Muzeum Warmii i Mazur, Olsztyn 2014.

W organizacji

Bohdan Łukaszewski, Wojciech Wrzesiński, IV Dzielnica Związku Polaków w Niemczech 1922-1939, Pojezierze, Olsztyn 1982.

W książce z 1982 r. na temat dziejów Polaków żyjących pod panowaniem niemieckim w okresie dwudziestolecia międzywojennego, autorzy skupili się głównie na ich sytuacji politycznej. Jednym z przejawów aktywności polskiej mniejszości narodowej w tym zakresie był Związek Polaków w Niemczech – organizacja, która powstała już po odrodzeniu niepodległej Polski, a która trwała do wybuchu drugiej wojny światowej. Publikacja Łukaszewskiego i Wrzesińskiego to głównie historia Związku oraz obszerny indeks Warmiaków, Mazurów oraz osób z Powiśla, członków tej organizacji, zawierający dane na ich temat (daty urodzenia, miejsca zamieszkania, czas wstąpienia do ZPwN). Wiedzę na temat sytuacji politycznej w ówczesnej Europie oraz ważnych wydarzeń regionalnych od czerwca 1919 do sierpnia 1939 r. porządkuje kalendarium. Na końcu zamieszczono bibliografię: Co warto przeczytać o życiu Polaków w Prusach Wschodnich w okresie międzywojennym.

Sprawdź wiedzę!

W 2014 r., z okazji obchodów 85-lecia szkół polskich na Warmii i Mazurach, Muzeum Gazety Olsztyńskiej przygotowało kilka specjalnych wydawnictw. Jednym z nich była niewielka, stylizowana na zeszyt szkolny, broszura pt. „Przyznając się do polskości. Szkoły polskie na Warmii i Mazurach 1929-1939”. Estetyka tylko podkreśla edukacyjny zamysł publikacji, którą autorka, Danuta Syrwid, skierowała głównie do nauczycieli i uczniów. Co w niej znajdziemy? Rebusy, zagadki, wierszyki, szarady, wykreślanki, labirynty, krzyżówki, mini-testy z wiedzy, kolorowankę i tzw. liniuszek do ćwiczenia kaligrafii. Pięć lat później nadal atrakcyjna i pożyteczna.

Słownik nauczycieli

Tadeusz Filipkowski, W obronie polskiego trwania, OBN, Olsztyn 1989.

W 1989 r., nakładem Ośrodka Badań Naukowych w Olsztynie, został opublikowany pokaźny słownik nauczycieli polskich na Warmii, Mazurach i Powiślu, działających w latach międzywojennych. Znaleźć w nim można aż 108 obszernych życiorysów polskich pedagogów pracujących w Niemczech. Jak czytamy we wstępie odautorskim Tadeusza Filipkowskiego, to biogramy osób, które: „pracą zawodową i działalnością społeczną, a niejednokrotnie i miejscem urodzenia, byli związani z krzewieniem oświaty i podtrzymywaniem mowy ojczystej wśród ludności polskiej na ziemiach pozostających do 1945 r. pod rządami niemieckimi”. Książka zawiera dwa ważne aneksy: wykaz miejscowości w Prusach Wschodnich, w których istniały polskie placówki oświatowe w latach 1920-1939 (z danymi statystycznymi na temat szkół, przedszkoli i uczniów) oraz galerię portretów nauczycieli.

Rozśpiewana kadra

Zenona Rondomańska, Wychowanie przez muzykę w szkołach na polskiej Warmii w XX wieku , OBN, Olsztyn 2003.

Niezwykle ważnym aspektem pracy nauczycieli w polskich szkołach w latach 1929-1939 była muzyka. Wielu pedagogów dzieliło się z uczniami pasją do śpiewu lub gry na instrumentach. Zakładano zespoły pieśni i tańca oraz chóry, które odnosiły znaczące sukcesy. Zenona Rondomańska – autorka książki pt. „Wychowanie przez muzykę w szkołach na polskiej Warmii w XX wieku” poświęciła tej tematyce jeden z rozdziałów. Zaprezentowała nie tylko starania polskich nauczycieli o kształcenie muzyczne w ramach obowiązków lekcyjnych. Wiele miejsca poświęciła zagadnieniom szeroko pojętej działalności kulturalnej nauczycieli. Nie zabrakło tu też ciekawych informacji o osobowości pedagogów, ich warunkach pracy, czy też materiałach i pomocach dydaktycznych.

Szkoły polskie na szlaku

Patriotyczny obowiązek. O turystyce zaangażowanej, pod red. Iwony Janickiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2018.

Artykuł Izabeli Lewandowskiej pt. „Szkoły z polskim językiem nauczania na Warmii okresu międzywojennego – propozycja szlaku turystyczno-kulturowego” w książce „Patriotyczny obowiązek” prezentuje szkoły mniejszości polskiej w Prusach Wschodnich w latach 1929-1930. Jak pisze autorka w streszczeniu: „Powstało ich wówczas 15. Artykuł skupia się nie na historii szkolnictwa polskiego, ale na opisie obiektów, które funkcjonują do dnia dzisiejszego, pamięci o budynkach i nauczycielach, oraz o formach upamiętniania w okresie powojennym i współcześnie. Ważną częścią tekstu jest propozycja szlaku turystyczno-kulturowego, który łączyłby miejscowości, w których istniały szkoły polskie przed II wojną światową”.

Zaangażowani

Andrzej Wakar, Sto lat o szkołę polską na Mazurach i Warmii, PZWS, Warszawa 1955.

W 1955 r. ukazała się niewielka książeczka olsztyńskiego historyka Andrzeja Wakara poświęcona szkole polskiej na Warmii i Mazurach. Na tle stosunków społecznych XIX w. autor omówił proces wynaradawiania ludności polskiej. Wśród czterech głównych narzędzi, obok urzędów, wojska i kościoła, wymienia właśnie szkołę. To tam trwała szczególna batalia o zachowanie języka polskiego, w którą zaangażowali się Mrongowiusz, Gizewiusz, Giersz, Sembrzycki, Liszewski i Kętrzyński. Tym postaciom Wakar poświęca najwięcej miejsca. Z działaczy okresu międzywojennego wyróżnił natomiast Jerzego Lanca – nauczyciela z Piasutna na Mazurach.